Motorik Özelliklerin Gelişiminde Kritik Yaşlar ve Altyapı Eğitimi (Kuvvet)

               Kuvvet, özellikle futbol oyunu açısından topu ve kendi vücudunu hareket ettirebilme, amaca yönelik olarak bir direnci karşı koyabilme yeterliliği olarak tanımlanabilir. Top ile ve topsuz tüm hareketleri oyun alanı içerisinde kolaylıkla gerçekleştirebilmede önemli bir etken olan kuvvet, verimi belirleyen en önemli motorik-kondisyonel özelliklerden birisidir. Bu çocuklar açısından da böyledir.

      Böyle olması nedeniyledir ki, özellikle altyapı eğitimi süreçlerinde başarılı olmanın müsabaka kazanmaya ve yaş gruplarında şampiyon olmaya endekslendiği bir yaklaşımda, kuvvet özelliğine yönelik gelişim olmaması gerektiği ölçülerde bir eğitim amacı olarak karşımıza çıkmaktadır.

            Oysa kuvvetin çok önemli kondisyonel bir özellik olması onun, altyapı eğitim süreçlerinde öncelikli bir eğitim amacı olmasını gerektirmez. Çünkü diğer özelliklerde olduğu gibi kuvvet özelliği de çocuk ve gençlerin gelişim seyirlerine paralel olarak giderek ve gerektiği ölçüde gelişmesi gereken bir özelliktir.

            Altyapı eğitim süreçlerinde kuvveti performans amaçlı kondisyonel bir özellik olarak değerlendirmek yerine ileriki performans dönemlerini olumlu etkileyecek şekilde bir gelişim özelliği olarak görmek gerekir.

      Kuvvet özelliği diğer gelişim özelliklerine göre çocuklar arasında fark yaratan en önemli gelişim özelliklerinden birisidir. Dolayısı ile bu durum, altyapı eğitimi süreçlerinde bir eğitim yanlışını da beraberinde getirebilmektedir. Fark yaratmada bu denli etkili olduğu fark edilen kuvvet özelliği, altyapı eğitiminin temel eğitim amacı olması gereken temel teknik beceriler ve bireysel taktik beceriler ile ilgili gelişiminin kinci plana atılmasına neden olabilmektedir.

            Kuvvet özelliğinin baskın olduğu bir eğitim anlayışında sinir kas koordinasyonu gelişimine dayalı koordinatif özelliklerin geliştirilmesi ön planda tutulması gerekirken, büyük kas gruplarının uyarılmasına dayalı ve gücün belirleyici olduğu bir futbol formasyonu egemen olabilmektedir.  

            Güçlü ve görece olarak iri ve büyük çocukların daha “iş yapar” bir görünüm sergilemelerine prim vermek ileriye yönelik eğitimin kaliteli oyunculuğu amaçlayan boyutunun görmezden gelinmesi anlamına gelmektedir.

            Kuvvet özelliğinin altyapı süreçlerinde verim alma adına gereğinden fazla devreye sokulması ile ilgili olarak somut gözlem sonuçları;

·Çocukların eğitim süreçlerinde giderek gelişen temel teknik becerileri müsabakalarda sergileyemiyor oluşları, bir kısım antrenör tarafından kuvvet eksikliği olarak değerlendirilmekte ve kuvvet çalışmaları ihtiyacı olarak teşhis edilebilmektedir. Oysa sorun çoğu zaman yalnızca kuvvet eksikliği ile ilgili değildir. Dolayısı ile çözüm çocuğun kuvvetini gereğinden önce geliştirmek değil, müsabakaları, oyunu, ilgili araçları ve alanları çocuğun kuvvetine uygun hale getirmektir.  Bu anlamda yine altyapı yaş gruplarına yönelik ulusal düzeyde gerçekleştirilen akademi liglerini ve yerel lig karşılaşmalarını gözlemlemek yeterli bulgulara ulaşmayı sağlayacaktır.  Özellikle alt yaş grubu çocuklar, sahayı kat etme ve topa hükmedebilme adına dayanıklılık ve kuvvet gelişim özelliklerine uygun olmayan koşullar neden yetersiz bir görünüm sergilemektedirler. Altyapıların altyapı eğitimlerinin en temel hedefi top ile ilişkilerin iyileştirilmesi adına geliştirilmesi gereken özellikler ile ilgili olmalıdır.

·Özellikle 13-14 yaş gruplardan başlayan ve giderek şiddeti ve yoğunluğu artan kuvvet çalışmaları nedeniyle birçok çocuk bel bölgesi, diz bölgesi ve ayak bileği ağrı çekmektedir.

·      Altyapılarda teknik beceri eksikliğine dayalı olarak gelişen ve üstyapılarda tüm açıklığı ile gözlenebilen vücudu gereğinden fazla kullanmaya eğilimli bir oyunculuk yapılanması.

·Yine altyapılarda şekillenmeye başlayan ve üstyapılardaki futbola yansıyan şekliyle top ile gereğinden fazla oynama ya da tam tersi topu anlamsız ve amaçsızca bir an önce kullanma davranışları.

            Kuvvet özelliği de bilindiği üzere sinir kas koordinasyonu temelinde çocuğun doğumundan itibaren gelişen ve gelişimin doğal süreci içerisinde artarak devam eden bir özelliktir.

            Çocuklarda ve gençlerde kuvvet çalışması olmalıdır/ olmamalıdır tartışması yerine kuvvetin doğumdan itibaren gelişen ve gelişmesi gereken fiziksel ve motorik bir gelişim özelliği ve ileriki yaşlarda korunması gereken önemli bir özellik olduğunun bilinmesi gerekir.

            Önemli olan kuvvet özelliğinin gelişim boyutuna özgü olup olmayacağının eğitime ne ölçüde doğru yansıyıp yansımadığıdır. Diğer bir ifade ile altyapı eğitim sürecinde kuvvet ile ilgili etkinliklerin gelişim sürecine uygun olup olmadığıdır.

            Kuvvet çeşitleri, vücut yapısı ile ilgisi ve vücuda yönelik etkileri göz önüne alındığında, altyapı eğitim sürecinde kuvvete ilişkin etkinlikler konusunda oldukça özenli olunması gerektiği açıktır.

            Kuvvet çeşitlerini;

·                      Futbola özgü temel kuvvet; Futbol oyunu için gereken top ile ve topsuz hareketleri gerçekleştirmedeki en büyük güç yeterliliği,

·                    Futbola özgü çabuk kuvvet; Futbol oyunu için gereken top ile ve topsuz hareketleri en kısa sürede yapabilme gücü yeterliliği,

·                  Futbola özgü kuvvette devamlılık ise; Yine futbol oyunu için gereken top ile ve topsuz hareketlerdeki en büyük ve en çabuk gücü sürdürebilme yeterliliği olarak tanımlamak mümkündür.

  

            Kuvvet özelliğini altyapı eğitiminde bir yeterlilik olarak görmek demek ve futbol altyapı eğitiminin temel amacını ise futbol oyununu en iyi biçimde oynayabilmeyi sağlamak olarak değerlendirmek demek, kuvvetin nasıl, ne zaman ve ne kadar geliştirilmesi gereğini de ortaya koymak demektir.

            Örneğin 8-9 yaşındaki çocukların futbol oyunu neyse, o oyundaki gerekler ve o gerekleri yerine getirmedeki kuvvet ihtiyacı o kadardır. Dolayısı ile kuvvet çalışmasının boyutu da o kadar olmalıdır.    

            Futbol altyapı eğitiminde bir özelliğin geliştirilmesinde temel belirleyen yaş düzeyine uygun olarak gerçekleştirilebilen etkinlikler ve oyunlardır. Etkinliklerin ve oyunların içeriği, gerekleri ve bu gerekleri yerine getirebilme yeterlilikleri tüm kondisyonel özelliklerin ne kadar, nasıl ve ne zaman geliştirilmesine dair ip uçlarını içinde barındırır.

            Gelişim düzeyine/dönemine uygun futbol oyunu yeterliliğinin doğru saptanmış olması yanında bir o kadar önemli nokta söz konusu gelişim dönemi sonuna değin ulaşılması gereken futbol oyunu yeterliliklerinin doğru olarak saptanmış olması çok önemlidir. Çünkü oyunun gerektirdiği tüm özellikleri geliştirmeye ilişkin öğretim etkinlikleri gelişime uygun olup olmaması buna bağlıdır.

            Futbol altyapı eğitiminde “kuvvet özelliği gelişimi” ile ilgili felsefi çıkış noktası; kuvvetli futbolcu yetiştirmek değil, futbol oyunun yaş dönemine uygun olarak en rahat biçimde oynanmasını sağlayacak kadar kuvvetli futbolcu yetiştirmek olmalıdır.  

            Futbol ile direkt ilgili olmayan kuvvet çalışmalarının kas grupları ve bölümleri arasında kassal dengesizlikler veya kassal orantısızlıklara neden olabileceği unutulmamalıdır. Bunun sonucu oluşabilecek sırt ve kuyruk sokumu ağrıları, diz ve topuk ağrıları yanında hareket becerilerinde bozulma dikkate değer olumsuz sonuçlar olarak sık karşılaşılan durumlardır.

            Çocuklarda öncelikle vücudun bütünün ilgilendiren ve gelişimin doğal seyrine uygun genel kuvvet gelişimine yönelik etkinliklere yer verilmelidir. Yaş dönemleri arttıkça giderek artan bir biçimde özel kuvvet gelişimi etkinliklerinin gerçekleştirilmesi sağlanmalıdır.

            Örneğin özel kuvvet özelliği ile ilgili gelişim etkinliklerinde, futbolda özel bir önemi olan diz gericileri, baldır kasları ve kalça bükücüleri ile ilgili kasların maksimal, çabukluk ve devamlılıklarına yönelik özelliliklerin geliştirilmesi amaçlanmalıdır.

            Kuvvet özelliğinin gelişimindeki doğal gelişim seyrine katkıda bulunurken kaslar arası koordinasyon ve kas içi koordinasyon denilen biyolojik mekanizmalar asla unutulmamalıdır.

            Kaslar arası koordinasyon daha açık bir ifade ile bütün kasları içine alacak çok yönlü kuvvet etkinlikleri demektir. Bunun için yapılacak şey futbol oyunu dışında tüm vücudu ve bölümlerini aktive eden oyunlar demektir. Örneğin jimnastik, voleybol, basketbol, hentbol ve benzeri çağrışımlar yapan etkinliklerin uygulanması akla gelmelidir.

            Kas içi koordinasyon ise bir kas grubunun kendi içinde uyumlu çalışması ve akıcılığı anlamına gelir ki, o kas grubunu ilgilendiren bir hareketi ve benzeri hareketleri akıcı ritmik şekilde yaparak geliştirilebilir.

      Çocuklara yönelik uygun olmayan kuvvet çalışmaları,

·Genel olarak yaş dönemlerine uygun olmayan şekilde gerçekleştirilen kuvvet çalışmaları demektir,

· Maksimal kuvvet gelişimine ağırlık vermek demektir,

· Belli bir kas grubu üzerinde yoğunlaşan kuvvet çalışmaları demektir,

·Çabuk kuvvet veya kuvvette devamlılık çalışmalarındaki süre, şiddet ve yoğunluğun ve kapsamın ayarlanamaması demektir,

·Futbola özgü özel kuvvet çalışmalarına erken başlama yanında, bu tip çalışmaları oyunlardan bağımsız vererek oyundan verim beklemek demektir,

·Duyarlılıklar başladığında dahi çalışmalara devam etmek demektir.

            Kuvvet çalışmaları ile ilgili olarak çocuklarda sık karşılaşılan ani ve uzun süreli ve/veya kalıcı rahatsızlıklar şunlardır;

·Kıkırdak doku yaralanmaları,

·Bağ dokularda zorlanma,

·Sıçramalar ve uzun süreli dikey hareketlerde zorlamalar omurga ve özellikle bel bölgesi üzerinde zorlanmalar,

·Ender de olsa kırılmalardaki kolaylık nedeni ile ağaç yaş kırıkları,

·Kronik şekil bozuklukları,

·Yorgunluk(stres) kırıkları.

          8-9 Yaş Kuvvet Özelliği Gelişimi

            Bu yaş döneminde kuvvet özelliği gelişimine yönelik bir özel bir eğitim etkinliği söz konusu olmamalıdır.

            Bu yaşın kuvvet gelişim özelliği, temel hareket becerilerini gerçekleştirirken, söz konusu hareketleri beceri düzeyinde gerçekleştirmek için gereken vücudunu yönetebilmeye yetecek kuvvete sahip olabilmeyi sağlamaktır. Bunun için de yapılması gereken şey, yer değiştirme, dengeleme ve nesne kontrolü gerektiren hareketleri içeren değişik etkinlikler ve oyunlar aracılığı ile hareketleri beceri seviyesinde ve çeşitliliğinde yapabilme verimini etkileyecek olan kuvvet gelişimine katkı sağlamaktır.

            Örneğin ip atlama ile ilgili etkinliklerde, atlamayı sağlayan sıçrama hareketi ile doğrudan ilgili baldır ve bacak bölgesinin kuvvet özelliği gelişimi kendiliğinden ve sadece o işi gerçekleştirmeye yönelik olarak gelişecektir. Keza yakan top oyununda ise topu hızlı atmaya yönelik olarak kol, omuz ve diğer üst gövde kaslarının kuvvet özelliği uyarılmış olacak ve giderek o işi daha iyi yapabilecek gerekli kuvvete ulaşılabilmesi sağlanacaktır.

            Bu yaş dönemindeki kuvvet özelliği gelişimi, temel hareket becerilerinin daha hızlı ve üst düzeyde beceri şekliyle yapılmasını sağlayacak bir kuvvet özelliğidir.  Genel koordinasyon özelliklerinin geliştirilmesi aynı zamanda kuvvet özelliğinin bu yaşa özgü geliştirilmesi anlamını taşımaktadır.

            Vücudun bütününü ilgilendiren ve genel olarak tüm bölge kaslarını ve kas gruplarını uyaran oyunlardan olabildiğince çok yararlanılmalıdır.

            Büyük ve ağır toplar kuvvet geliştirme yöntemi olarak görülmemeli ve asla kullanılmamalıdır.

            Salınmalar, tırmanmalar, asılmalar, çekmeler, itmeler gibi kuvvete gelişimini tetikleyen hareketleri içinde barındıran oyunlar yeterli kuvvet özelliğine yönelik etkinliklerdir.

         10-11(12) Yaş Kuvvet Özelliği Gelişimi

            Bu yaş dönemi çocukları tüm temel hareket becerilerinde mükemmel bir beceri düzeyine ulaşmış olmaları yanında futbol ile ilgili temel teknik becerilerin bir bölümünü beceri düzeyi yüksek şekilde gerçekleştirmeye başlarlarken, çoğu temel hareket becerilerinden motorik olarak haberdardırlar.

            Bu durum kuvvet özelliğinin gelişimi açısından şu anlama gelmektedir; Çocuklar oyunlarında futbola yönelik bazı temel hareket becerilerini yoğun olarak ve iyi düzeyde kullanabilecek koordinasyon özelliğine kavuşmaktadırlar. Bu da kuvvet özelliğinin geliştirilmesi gereken boyutunu ortaya koymaktadır. Bu boyut futbola özgü temel teknik becerilerin bazılarını çok iyi düzeyde yapabilmeyi sağlayacak bir kuvvet özelliği demektir. Bu seviyedeki bir kuvvet özelliği ise, oyunun temposu ve süresi yanında tekrar çalışmaları ile karşılanabilir.

            Bu yaş döneminde de vücudun tümünü, değişik yön ve açılarda kullanmayı gerektiren oyunlara bolca yer verilmelidir. El, kol, gövde, baş, bacak ve ayakları değişik yön açı ve boyutlarda kullanmayı gerekli kılan oyun ve etkinlikler kas dengesizliğinin giderilmesi ve çok yönlü kuvvet gelişimi açısından önemlidir.

            Dönemin ortalarından itibaren sonuna doğru çocuklarda kuvvet artımına yönelik izler gözlemlenebilir. Bir sonraki dönemin kuvvet özelliği gelişimindeki sıçrama bu dönemin sonlarında kendini hissettirmeye başlar.

            Aneorob olmamak koşulu ile, sprint kuvveti ve çabuk kuvveti çağrıştıracak biçimde şiddeti ve yoğunluğu düşük uyaran ve reaksiyon çalışmaları kuvvet özelliği açısından yararlı olacaktır. Bu çalışmaları atletik koşullarda değil oyun içinde, eğlenceli boyutlarda çok tekrar yapmadan kısa sürelerde gerçekleştirilmesi sağlanmalıdır.

            11, 12 yaşlarından başlayıp 13-14 yaşlarında atak yapan sonra yavaşlayan ancak 18’ li yaşlara değin tırmanış göstererek gelişecek olan ve 20-30 yaşlarında da zirveye ulaşan maksimal kuvvet özelliği için futbol altyapı eğitiminde, özellikle 16 yaşlarına değin yapılacak tek şey çocuğun kendi vücut ağırlığını giderek artan zor koşullarda ama oldukça kolay bir şekilde kullanmasını sağlamak olmalıdır.

            Keza çabuk kuvvet ve kuvvette devamlılık özellikleri adına yapılacak tek şey sadece oyun ve etkinliklerin süre, tempo ve oyun içeriğine bağlı olarak kazandırılmasına özen gösterilmelidir. Bu yaş çocuklarının kuvvet özelliği bu yaş döneminin futbol oyununu oynayabilmeyi sağlamaktan ibaret olmalıdır.

            Çekme, itme, tırmanma, asılma, döndürme, yakalama ve benzeri kuvvet özelliği içeren oyunlardan yararlanılması son derece önemlidir.

            Kuvvet gelişimi sağlama adına eşi sırta alma veya ek ağırlık kullanma söz konusu dahi olmamalıdır. Özel sıçrama çalışmalarından kaçınılmalı, oyun gereği üst üste olmayan sıçramalar ve atlamalara ise yer verilmelidir.

            Ritm çalışmaları, hayvan taklitleri, bireysel ve eşli mücadele oyunları, temel jimnastik etkinlikleri bu yaş dönemi kuvvet özelliği mekanizmaları açısından yararlı uygulama etkinlikleridir.

            Topa vuruş kuvveti açısından çok önemli olması gereken bir yaş dönemidir. Ancak vuruş kuvvetin arttırmaktan ziyade, nesneye ayak ile kuvvet aktarımı ya da kuvvet uygulaması algısının gelişimi sağlanmalıdır. Çünkü bu yaş dönemi topa vurma tekniğinin kazanılması açısından önemli bir unsur olan kuvveti nesneye aktarma yeterliliğin edinilmesine yönelik hassas bir dönemidir. Ama bunun için topun mutlaka “gerektiği kadar hafif” olması gerekir. Çünkü topun hafif olması, topa kuvvet aktarımının niteliğini belirleyecektir. Top ağır ise topa hızlı değil, itmeyi andıran şekilde kuvvet aktarımı eğilimi oluşacaktır. Oysa doğru vuruş tekniğinde, kuvvet aktarımı hızlı ve tek kısa dokunuşla yapılan vuruşlardır. Dolayısı ile topun hafif olması “vuruş aktarma kuvveti hızı algısının” doğru oluşmasını sağlayacaktır.

           

            (12)13-14 Yaş Kuvvet Özelliği Gelişimi

            Kuvvet özelliği gelişimi açısından bu ve bundan sonraki yaş dönemi ile ilgili süreçler kritik dönemleri işaret eder.

            Kuvvet özelliklerinin her türünün gelişim seyrinde sıçramalar görülür. Kas kitlesi artışı, merkezi ve periferik sinir sistemindeki gelişim ve elbette hormonal değişimler kuvvet özelliğinin gelişiminin temel nedenlerini oluştururlar.

            Çocuklardaki bu değişim onların kuvvet özelliği açısından antrene edilebilirliği görüntüsüne neden olmaktadır. Kuvvet çalışmalarından da çabuk dönüt alınabiliyor alması antrenörleri kuvvet çalışmalarına ağırlık vermeye itebilmektedir. Oysa futbol altyapı eğitiminde 15-16 yaşlarına değin kuvvet özelliği gelişimi yarışmacı performans amaçlı antrene şeklinde olmamalıdır.

            Ancak bu ve sonraki yaş dönemlerindeki gelişimin doğal seyrinde var olan kuvvet artışı sıçramaları yani kuvvet özelliği gelişimindeki kritik yaşlarda göz ardı edilmemeli ve iyi değerlendirilmelidir.

            Vücuttaki tüm bölümler ve bölgelerde yer alan kaslardaki maksimal kuvvet özelliği artışında olsun, çabuk kuvvet özelliği artışında olsun 7 yaşlarından itibaren başlayan gelişim geniş çerçevede 10-15 yaşlar arasında ciddi artışların yaşandığı yaşlara tekabül ederken, özellikle 13-14 yaşlar kuvvet özelliğinde atılımların yaşandığı yaşlar olarak karşımıza çıkmaktadır.

            Sonuç olarak futbol altyapı eğitiminde kuvvet özelliği gelişimi açısından kritik yaş dönemleri, öncelikli olarak 10-11(12), (12)13-14 ve 15-16 yaş dönemleridir.

            Bu yaş dönemlerinde ani uzama ve vücut bölümleri arasında dengesiz büyümelerin görülmesi nedeni ile kaslarda göreceli olarak verim düzeyi düşebilir ve vücudun mekanik olarak kaldıraç sistemine bağlı geçici olumsuzlukları söz konusu olabilir. Bu açıdan tek yönlü ve ısrarcı yüklenmelerden şiddetle kaçınılmalıdır.

            Bu yaşlardaki ani uzama ve dengesiz büyüme ile ilgili olarak temel teknik becerilerdeki geçici bozulmaları anlayışla karşılamak gerekir. Bunların kuvvetin dengesiz dağılımına bağlamak ve kaslardaki kontrolü geçici bir süre gerektiğince sağlama zorluğuna olarak değerlendirmek daha doğrudur.

            Temel teknik becerilerin hareketli ve akıcı kullanımını gerektiren çalışmaların sürdürülmesinde bir sakınca olmadığı gibi, bu tip çalışmaların kuvvet özelliğinin koordinatif beceriye dönük dağılımında yararlı etkileri olacaktır.

            Bu yaşlardaki kuvvet özelliği etkinliklerinin özel kuvvet diye tanımlanan biçimde futbola özgü olmaya doğru başlaması gerekir. Temel teknik beceri kullanımına ilişkin etkinlikler ile temel taktik beceri etkinliklerindeki tempo, tekrar ve kapsam kuvvet özelliğine ilişkin etkiyi de beraberinde getirmelidir.

            Bu yaş dönemi için normal ağırlıkta top ve normal boyutlarda saha ebadının biraz ağır gelmekte olduğundan daha önce söz edilmişti. Daha küçük numaralı toplar ile;

·İsabet vuruşları,

· Nokta atışları

·Ve topu uzağa gönderebilme vuruşları kuvvet özelliği gelişim açısından yararlı etkinliklerdir.

            Genel olarak üst gövde kasları ön, yan, arka, boyun, kol ve omuzlar olmak üzere, alt gövde kasları ise yine bütünselliğin bozulmayacağı şekilde kalça, ön, arka, dış ve iç bacak kasları, baldır kaslarının uyarılması sağlayacak etkinliklere yer verilmelidir. Bu etkinliklerde söz konusu vücut bölgelerinin çok yönlü kuvvet özelliği gelişimi yüklenme sıklığı, şiddeti ve kapsamı az olmak koşulu ile ve ilgili oyunlar içine serpiştirilerek gerçekleştirilmelidir.

·      Topu çift el ile uzağa atışlar,

·      Havaya atılan topu sıçrayarak kafa vuruşu ile uzağa atışlar,

·      Sağ ve sol ayakla sekmeler,

·      Tek ve çift ayakla ritmik sıçramalar,

·      Arkadaki vücut ağırlığının dörtte birini geçmeyecek nesneyi çekmeler,

·      Çift yönlü galop koşuları,

·      Geri geri koşular,

·      Eğimli zeminde koşular,

·      Vücudu değişik pozisyonlarda tutmalar,

·      El ve ayaklar üzerinde gövde yere ve havaya bakacak şekillerde, kalça değişik yüksekliklerde, vücudu belli bir süre tutma ve hareket ettirmeler,

·      Parmak ucunda yürümeler,

·      Artan bir dirence karşı çekme, itme, asılmalar,

·      Tırmanmalar,

   ve benzeri etkinlikler kuvvet özelliği ile ilgili etkinlik örnekleridir.

       15-16 Yaş Kuvvet Özelliği Gelişimi

            Bir önceki yaş dönemi etkinliklere ilaveten, vücut kompozisyonun ve özelliklerinin daha da gelişmiş olmasına paralel olarak özel kuvvet çalışmaları daha bir önem kazanır.

            Örneğin diz gericileri, baldırlar ve kalça bükücüleri gibi futbolda özel önemi olan kas gruplarına yönelik uyaranları gerektiren hareket etkinliklerine (ilgili sıçramalara) uzun süreli ve tekrara dayalı olmamak koşulu ile daha fazla önem verilir.

            Futbola özgü önemli kasların işlevselliğinin ve veriminin arttırılmasına dönük top ve topsuz temel teknik becerilerin oyun ve kurgulanmış oyun bölümleri içinde yer alması sağlanmalıdır.

            Örneğin;

·      Baş döndürücü kasların (kafa vuruşu sırasında başın sabitlenmesinde etkili),

·      Sırt kasları, geniş sırt kasları,

·      Dış yan karın kası,

·      Düz karın kası,

·      Uyluk çekicileri,

·      Kalça bel kası,

·      Kalça çatısı kası,

·      Uzun uyluk çekicileri,

·      Düz üst uyluk kası,

·      Eğrimsi kas,

·      Terzi kası,

·      İç uyluk kası,

·      Dış uyluk kası,

·      Ön baldır kası,

·      İki başlı baldır kası,

·      Kalça gericileri,

·      Orta kalça kası,

·      Büyük kalça kası,

·      Yarı eklemsi kas,

·      İki başlı üst uyluk kası

·      Yarı geçişkenli kas

·      Oturak kasları

·  Alt uyluk kasları

·  Baldır kasları

            gibi futbol oyununda top ile ve topsuz temel teknik becerilerde performansı etkileyecek olan kaslara ilişkin kuvvet özelliğini geliştirilmesi gerekmektedir.

            Bunun için yapılması gereken öncelikle şiddeti ve yoğunluğu arttırılmış kısa süreli ve dinlenme aralıklı temposu yüksek müsabaka ve taktik uygulamalardır. Bunların yanı sıra ihtiyaç olduğunda söz konusu bölge ve kasın yetersizliğine ilişkin özel çalışmalar gerçekleştirilebilir.

            Her türlü pozisyonda, açıda, yönde ve şiddette topa vuruşlar, top ile ilgili olarak savunma davranışlarında ve hücum davranışları, ikili omuz omuza mücadeleler, belli bir efordan sonra son vuruşlar kuvvet özelliği gelişimi ile ilgili çalışmalardır. 

                17-18   Yaş Kuvvet Özelliği Gelişimi

            Bir önceki yaş dönemi kuvvet özelliği içeriğinin müsabaka süresi ve temposu içinde gerçekleştirilebilmesini kapsar. Oyunun tüm gereklerini yerine getirirken gereken yerde ve zamanda kuvvet özelliği gerektiren davranışları eksiksiz uygulayabilme yeterliliği bu yaş dönemindeki kuvvet özelliğinin görünümüdür.

            Müsabaka süresi boyunca vücudun bir bölümünün veya tamamının güç gerektiren bir davranışı yerine getirmedeki bir defalık  eksikliği kuvvet eksikliği olarak değil, beceri eksikliğidir. Ancak söz konusu kuvvet gerektiren bir davranışı aslında gerçekleştirebiliyor ama oyun süresince gerekli olduğu durumlarda birden çok kez gerçekleştiremiyor olma davranışları kuvvet zafiyeti olarak değerlendirilmelidir.

Motorik Özelliklerin Gelişiminde Kritik Yaşlar ve Altyapı Eğitimi (Dayanıklılık)

          

              Kondisyonel özellikler veya kondisyonel çalışmalar kavram ve uygulamaları futbol altyapı eğitim süreci için ürkütücü ve kaçınılması gereken bir algıya neden olmaktadır. Aslında böyle bir algının oluşması da doğaldır. Çünkü altyapı eğitimi sürecinde yaş düzeylerine ve gelişim özelliklerine uygun olmayan motorik özellikleri geliştirme amaçlı kondisyonel çalışmalar yararlı olmasından öte zararlı sonuçları dahi olabilecek olan çalışmalardır.

            Ancak altyapı eğitim sürecinde unutulmaması gereken en önemli ilke, gelişim sürecindeki bazı gelişim özelliklerine ilişkin gelişim özellikleri ile ilgili kritik yaş dönemlerinin değerlendirilmesi adına söz konusu gelişim özelliği ile ilgili çalışmaların gerçekleştirilmesi gerektiğidir.         Bu çalışmalarda İlkesel olarak unutulmaması gereken olgu da, çalışmaların yarışmaya dönük performans odaklı değil gelişim düzeyine ve amacına olması gereğidir. Bir diğer önemli nokta, futbol ve benzeri spor branşlarına yönelik altyapı eğitim sürecindeki motorik kondisyonel gelişim uygulamalarının başlangıç dönenlerinde söz konusu spor branşına yönelik ve giderek spor branşına özgü olması gerektiğidir.

            Altyapı süreçlerinde yer alan çocukların bazı yaş dönemlerinde o yaşa özgü motorik-kondisyonel özellikler açısından sıçramalar yapıyor olmaları onları o özellikler açısından öne çıkarıyor olabilir. Bu gelişim durumu, altyapı antrenörlerini sıçrama yapan özelliğe ilişkin aşırı yüklemeler yapmaya sevk etmemelidir.

            Altyapı eğitim süreçlerinde ağırlıklı olarak motorik-kondisyonel özelliklere yönelik çalışmalar gerçekleştiriliyor ise fevkalade yanlış bir iş yapılıyor demektir. Uygulanabilirliği ve sonuç alınabilirliği daha kolay olması nedeni ile teknik ve taktik etkinlik ve çalışmalardan ziyade kondisyonel çalışmalara yönelme eğilimi antrenörlük yeterliliği açısından sorgulanması gereken bir durumu yansıtmaktadır.       Altyapı eğitim süreçlerinin biricik amacı, sağlıklı ve uzun yıllar performans sporu yapabilmeye olanak sağlayacak bedensel bir gelişim oluşturmaya katkı sağlamak yanında,  o spor branşı ile ilgili temel teknik ve taktik becerileri üst düzeyde sergileyebilecek psikomotor bir gelişim düzeyi oluşturmaktır.   

        DAYANIKLILIK ÖZELLİĞİ VE FUTBOLDA ALTYAPI EĞİTİMİ

            Öncelikle dayanıklılık; bir işi ve o işin gereklerini gerektiği gibi ve gerektiği sürede yerine getirebilecek devamlılığa sahip olabilme yeterliliği olarak tanımlanabilir. Ancak iş belli olsa da, işi yapacak olan çocuklar olunca normal koşullarda bir dayanıklılığın değil çocuklara özgü bir dayanıklılığın gelişiminden söz edilmelidir.

            Normalde bir futbol müsabakası veya antrenmanının gerektirdiği dayanıklılık düzeyi ve ölçütleri,  çocukların gelişim düzeyi dikkate alındığında asla bir gösterge olmamalıdır.

            Futbol altyapı eğitim sürecinde bazı çocukların bazı etkinlikleri yapamıyor veya yapmak istemiyor oluşlarının nedeni çoğu kez dayanıklılık özelliğinin gelişmemiş olması ile ilgili değil, daha çok öğretim uygulamalarının içeriğinin yaş döneminin gerektirdiği diğer gelişim özelliklerine göre düzenlenmemmiş olmasındandır.

            Dayanıklılık görünüş ve inceleniş biçimlerine göre değişik şekillerde sınıflandırılmaktadır. Bu sınıflamalar;

·      Etkinliğe katılan kasların payı ile ilgili olarak genel ve lokal dayanıklılık,

·      Spor dalı özgü olması açısından genel ve özel dayanıklılık,

·      Kassal enerji değişimi açısından aerob ve aneorob dayanıklılık,

·      Kasların çalışma biçimi açısından statik ve dinamik dayanıklılık,

·  Etkinliğe katılan kondisyonel yetiler açısından kuvvet, çabuk kuvvet, sprint kuvvetinde dayanıklılık, süratte dayanıklılık,

·      Süre açısından bakıldığında ise kısa, orta ve uzun süreli dayanıklılık.

            Futbola özgü dayanıklılık öncelikle genel (temel dayanıklılık) ve özel dayanıklılığı (futbol branşına özgü) diğer dayanıklılığı içerir. Metebolik olarak ise yine futbola özgü aerob ve aneorob (ağırlıklı olarak alaktasit) dayanıklılıktan söz etmek gerekir.

            Altyapı eğitim sürecinde öncelikle temel dayanıklılık denilen genel dayanıklılığın yaş dönemlerine uygun gelişim düzeyinin elverdiği ve gerektirdiği ölçülerde geliştirilmesi gerekmektedir. Genel dayanıklılık ağırlıklı olarak dolaşım sistemi verimliliği ve sağlığı ile ilgilidir. Sadece sporcu adaylığı ve sporculuk açısından değil, her bireyde ve çocukta gerektiği şekillerde ve düzeyde geliştirilmesi gereken bir dayanıklılık özelliğidir.

            Genel dayanıklılığın sonuçlarına bakıldığında, ne kadar önemli ve gerekli bir özellik olduğu ortaya çıkmaktadır. Örneğin;

·      Bedensel verim yetisinin artması,

·      Dinlenme yetisinin kısalması,

·      Sakatlanma oranının azalması,

·      Psikolojik yüklenebilirlik düzeyinin artması,

·      Teknik becerilerde hataların azalması,

·      Oyunun gereği tepkilerde duyarlılık, eylemlilik hızında süreklik,

·      Taktik becerilerde devamlılık ve hatasızlık,

·      Sağlıkta denge.

            Tüm bunlara karşın söz konusu altyapı eğitimi ve çocuklar olunca, dayanıklılık özelliğine ilişkin uygulamalarda duyarlı olunması gereği daha bir önem kazanmaktadır.

            Dayanıklılık özelliği ile ilgili eğitim uygulamalarındaki duyarlılık gösterilmesi gereken üç altın kural olmalıdır. Aslında bu altın kurallar tüm motorik-kondisyonel özelliklerin geliştirilmesine yönelik çalışmalar ve etkinlikler için geçerlidir.

1.      Çocukların yaş dönemlerine özgü gelişim düzeylerinin dikkate alınmalıdır.

2.      Dayanıklılık gelişiminde kritik yaş dönemleri boş geçilmeme, iyi değerlendirilmelidir.

3.      Spor branşı karakteri gereği top kullanmadan vazgeçmemeye özen gösterilmelidir.     

     Dayanıklılık;

·      Devam yöntemi

·      İnterval yöntem

·      Tekrar yöntemi

·      Yarışma/ Oyun yöntemleri

 ile geliştirilebilir.

            Futbola ilişkin öğretim uygulamaları ve çalışmalar genel olarak incelendiğinde bunların oyunsal etkinliklerden, oyunun kendisinden, müsabakalardan ve teknik ve taktik beceri uygulamalarından oluştuğu görülür. Bu etkinlikler söz konusu yöntemleri çoğu zaman içermektedir. İçermediği durumlarda ise, söz konusu futbol eğitim ve gelişim uygulamalarını yöntemlere uyarlayarak kurgulamak ve planlamak mümkündür.

            Örneğin interval veya tekrar yöntemi, orta alandan top alıp verme, sonrasında sprint, daha sonrasında top alıp süratli bir dribling ve orta veya şutla sonlandırılacak bir çalışmada, yüklenme aralık ve dinlenmelerini ayarlayarak gerçekleştirilebilir.  

            Futbola ilişkin öğretim uygulamaları genel olarak genel dayanıklılık çalışmalarını ve futbola özgü olması nedeni ile “özel dayanıklılık” çalışmalarını içermelidir. Genel dayanıklılık gelişimi için atletik karakterde, simetrik ve topsuz çalışmalara gerek yoktur. Özellikle futbolda altyapı eğitim sürecinin en önemli eğitim amacı olan temel eğitim formasyonu (fundamental) açısından topsuz çalışmalardan olabildiğince kaçınılmalıdır. Yaş düzeyine uygun genel dayanıklılık ve özel dayanıklılık çalışmaları, altyapı eğitiminin amacına da uygun olarak top ile ilişkinin kesilmesine neden olmayacak çalışma ve uygulamaları içermelidir.

            Uzun süreli eğitim süreçlerinde temel dayanıklılık sürekli ve aşamalı bir biçimde yüklenme artışı ile gerçekleştirilmelidir.

            Özel dayanıklılık ise top ile ve topsuz temel teknik becerileri içerecek biçimde futbola özgü ve futbol karakterini koruyan çalışmalar ile gerçekleştirilmelidir.

            Futbol altyapı eğitiminin öncelikli olarak “kaliteli futbolcu” yetiştirmek amacı ve kaygısı, çocukların altyapı eğitim sürecinde genel olarak top ile ilgili ilişkilerinin mükemmelleştirilmesini gerekli kılmaktadır. Bu bağlamda altyapı eğitim sürecinde top ile ilişkinin hiç bir şekilde kesintiye uğramaması, aslında motorik-kondisyonel gelişim özelliklerini ile top ilişkisinin de iyi kurulmasına neden olacaktır. Buradan hareketle genel dayanıklılık çalışmalarının da özel dayanıklılık çalışmaların mümkün olduğu kadar top ile ilişkili olmasının sağlanması altyapı eğitim sürecinin sonunda yetiştirilecek futbolcu kalitesinin belirlenmesi açısından çok önemlidir.

            Futbol altyapı eğitim sürecinde dayanıklılık özelliği ihtiyacını belirleyecek olan şey oyunu devam ettirebilme, diğer söylemle “oyun devamlılığıdır”. Oyun devamlılığı oyunu aynı kalitede sürdürebilmek demektir. Bir oyunu aynı kalitede sürdürülebilmesi için oyun içinde gereken tüm hareket becerilerinin sergilenmeye devam ettirilmesi anlamına gelir ki, tam anlamı ile bu bir “futbol dayanıklılığı”  ya da “futbolcu dayanıklılığı” demektir.

            Çocuklar her yaşta dayanıklılık gelişim içindedirler. Dayanıklılık özelliği gelişiminin küçük yaşlardan başlayarak doğal bir seyir izleyerek geliştiği belirlenmiştir. Bunun doğal seyrine fazla müdahale etmeden kritik dönemlere özel önem vererek oyun düzeyi artışına paralel olarak “antrene” edilmesi en sağlıklı yaklaşım olacaktır.

            Dayanıklılık özelliğinin, zamanı gelince gerekli olur mantığı ile sonraki dönemlere ötelenmesi ile bir an önce kazandırılması ve yüksek düzeyde kazandırılması gereği mantığı, motorik-kondisyonel özelliklere ilişkin gelişim psikolojisine hiç uygun olmayan yaklaşımlardır.

              8-9 Yaş Dayanıklılık Özelliği Gelişimi

            10 yaşın altındaki çocukların temel dayanıklılık özelliği adına “antrene” edilmeleri gerekli değildir. Ama bilinmesi gereken 7-10 yaş çocuklarının genel dayanıklılık özelliklerine ilişkin gelişim bir gelişim atılımı gösterdikleridir. Bu atılım 11. yaşa değin sürer.

            Dolayısı ile futbol altyapı eğitimine ilişkin bu yaş döneminde genel/temel dayanıklılık özelliği adına öğretim uygulamaları içeriği zenginleştirilmelidir.

            Oyunsal etkinlikler, oyunlar ve özellikle de eğitsel oyunların metabolizma üzerindeki dayanıklılık özelliğine ilişkin etkilerinden yararlanılmalıdır. Uzun süreli yüklenmeler amacıyla yapılan düzenlemelerde dahi etkinliklerdeki aktivite süreleri 20 dakikayı asla geçmemelidir. Belirli oranda ve sayıda ara dinlenmeler verilen uygulamalar doğru uygulamalardır. Buradaki etkinliklerin belirli düzeyde koşu içeriyor olması çocuğun kardiovasküler bir çalışma içine girilmesi bakımından önemlidir.

            Koşu ve hareketliliğin olduğu, durağan olunmaya pek ortam yaratılmaması gereken genel dayanıklılık etkinliklerinde ideal oyun süreleri maksimum 20 dakikayı aşmamalı, yüklenmenin en az yarısı kadar süre dinlenmeden sonra ikinci bir 20 dakikalık etkinlik süresi başlatılmalıdır. Süreler 10 ar dakikalık dilimler şeklinde de planlanabilir.

            Temel hareket becerileri, özelleşmiş hareket becerileri, temel teknik beceriler, koordinatif ve algısal motor gelişim amaçlı tüm etkinlikler genel dayanıklılık özelliğini geliştirecek bir yapı ve işleyiş arz edecek şekilde düzenlenebilir. Bir defalık etkinlik süresi 10 dakikadan az olmamak koşulu ile 20 dakikayı da aşmayacak dilimlerden oluşan bir günlük eğitim uygulamaları totalde en fazla bir saati bulmalıdır.    

            Futbola özgü dayanıklılık (özel dayanıklılık) açısından bu yaş dönemine yönelik etkinlikler top ile ilişkili hareketlere yönelik eğitsel oyunlar temelinde planlanmalı ve gerçekleştirilmelidir.

                        10-11(12) Yaş Dayanıklılık özelliği gelişimi

            Bu yaş döneminin genel dayanıklılığı planlı ve bilinçli bir sistematiği gerektirmektedir. Öncelikle koşuların ağırlıklı olarak yer aldığı oyunlar ve oyunsal etkinlikler, öğretim uygulamalarının karakterini oluşturmalıdır. Bu dönem çocukları gözlemlendiğinde hareket halinde olmayı yeğleyen çocuklar olduğu görülecektir. Dolayısı ile öğretim etkinliklerinin genel dayanıklılık içeriklerini oldukça kolay yerine getirebileceklerdir.

            Temel teknik ve taktik becerilerin öğretimi ile ilgili önceki bölümlerde de sözü edilen tüm öğretim uygulamalarının özellikle koşuları da içerecek şekilde kurgulanması bu yaş dönemi dayanıklılık özelliği gelişim açısından yeterli olacaktır.

            10-11 yaş genel dayanıklılık açısından gelişim hızının devam ettiği yıllardır. Çocukların çok hareketsiz kalmalarına ve durağan bir yapıda olmalarını engelleyecek şey etkinliklerin eğlence ve motivasyon içeriği ve kurgusudur.  

            Yaş düzeyine uygun temel teknik beceri ve temel taktik becerilere ilişkin etkinlikler, oyunsal etkinlikler veya oyunlar 4X15 dakikalık 4 devreden, 3X20 dakikalık üç devreden oluşan dinlenmeli  en az bir saatlik çalışmalar şeklinde gerçekleştirilmesi genel dayanıklılığa yönelik amaç açısından bir gerekli ve yeterli görünmektedir. Bir saatlik çalışma kapsamında devamlı koşu etkinliğinin 20 dakikanın altına düşmemiş olması önemlidir.

            3:3, 4:4 interval oyunlar oldukça yararlıdır. Tek kale maç bu açıdan da yabana atılmamalıdır.

            Çok kısa süreli olmak koşulu ile her çalışma gününde 10 dakikayı aşamayacak süreler diliminde yarı alan 5:6, 6:6 oyunları dayanıklılık gelişim adına önerilebilir. Ancak top ile ilişki gelişim adına daha büyük sahaların bir handikap olduğu unutulmamalıdır.

            Bu dönemin özel dayanıklılığı adına gerçekleştirilen çalışma esprisi oyunlardaki yüklenme ve dinlenme ilişkisiyle ilgilidir.

             

                 (12)-13-14 Yaş Dayanıklılık özelliği gelişimi

            Bu yaş dönemlerindeki genel/temel dayanıklılık sürekli ve düzenli bir şekilde organizmanın yüklenmelere uyum gösterebilmesi amacına yönelik olmalı ve geliştirilmelidir. 13-15 yaş genel dayanıklılık özelliği açısından yine bir atılım dönemidir. Kalp hacminde, oksijen nabzında ve atış hacminde ciddi artışlar söz konusudur.

            Temel teknik beceri çalışmalarında anımsanırsa hız, ritm, ve akıcılığın önemine değinilmişti. İşte bu çalışmalar ile ilgili de çeşitleme döngülerinden söz edilmişti. Çeşitleme döngülerinin yüklenme sıklığı, süresi ve yoğunluğu ayarlandığında genel dayanıklılık gelişimine de katkı sağlayacağı açıktır.

            Temel taktik öğretim çalışmalarına yönelik beceri öğretim uygulamaları da belli bir yüklenme şiddeti ve süresi ile gerçekleştirilirse yine temel dayanıklılık açısından da bir kazanım elde edilmiş olunması sağlanacaktır.

            Toplam olarak 70-80 dakikayı bulacak olan öğretim etkinlikleri 2X35, 3X25 veya 4X20dakikalık süreler şeklinde dilimlenebilir. Bu dilimlemelerde devamlı ve interval karakterli koşu aktivitesi 30 dakikanın altına, interval karakterli koşularında kısa süreli olmak kaydı ile yüklenme süreleri toplamının 5 dakikanın altına düşmemiş olması önemlidir. Etkinlikler boyunca kat edilecek mesafenin en az 3000 m. ile 6000 m. arasında olması olağan bir durumdur.

            Bu yaş diliminde, önceki ve sonraki yaş dilimlerinde verilen bu sürelerin sadece koşuya dayalı genel dayanıklılık süreleri olmadığını bir kez daha söylemekte yarar vardır. Bu yaş döneminde total süre olan 70-80 dakikanın değişik içeriklerdeki planlamayla tamamlanıyor olması zaten başlı başına bir dayanıklılığı ve dayanıklılık çalışması anlamına gelmektedir.

             

            15-16 Yaş Dayanıklılık özelliği gelişimi

            Dayanıklılık açısından öncelikli olarak devamlı ve interval yöntemlerin kullanıldığı, oyun içindeki yüklenmeler ile yetinilmeyip dayanıklılığın öne geçtiği çalışma düzenlemelerinin yapılması gerektiği bir dönem olarak nitelendirilebilir.

            15-16 yaş dönemi çocuklarının temel teknik beceriler açısından mükemmel düzeyde olmaları, müsabaka tekniği açısından çok ciddi mesafeler kat etmiş olmaları, bireysel taktik becerilerdeki yeterlilik düzeyleri ve takım taktiği açısından gelmeleri gerektikleri düzey, onların genel ve özel dayanıklılık açısından da gelişmiş olmalarını gerektirir.

            Kesintisiz oyunlar, uzun süreli ve devingen teknik ve taktik çalışmalar, özellikle tam sahayı içerecek biçimdeki kombinasyonlar, grup savunma ve hücum oyunları, merkezi hücum ve savunma oyunları genel dayanıklılığın top ile ilişkinin kesilmeden sürdürülebilirliği ve özel dayanıklılığı da geliştirildiği çalışmalardır.

            Etkinlikler toplam süre açısından bir müsabaka süresine denk gelen sürelere ulaşılmış olmayı gerektirir. 90 dakikaya ulaşacak etkinlik süreleri genel dayanıklılık özelliğinin geliştirilmesi için yeterlidir. Devamlı yüklenilmiş olma açısından kat edilen mesafenin de en az 5000 kilometrenin üstüne çıkmış olması gerekir.

            Bu total sürede çalışmaların içeriğini oluşturan tüm aktiviteler  temel teknik beceri kullanımları olan varyasyon ve kombinasyonlar, taktik görevlerin gerektirdiği tempo, sprint ve diğer davranışların toplamına bakıldığında devamlı yöntemin, interval yönteminin, tekrar yönteminin oyun içinde kullanıldığı, genel ve özel dayanıklılık çalışmaları kapsamış olduğu görülür.

            1:1, 2:2, 3;2, 2:1 gibi çalışmalar vazgeçilmemesi gereken uygulamalardır.

            Kesintisiz oyunlar oldukça önemlidir.

        Alaktasit aneorob çalışmalar kadar, laktasit anerob çalışmaların önem kazanmaya başladığı bir süreçtir.  Orta ve uzun süreli aneorob eforları görmeye başlamak gerekir. Bu da oyun içinde 10 saniyeyi geçen tempo ve sprint koşular anlamına gelmektedir.

            Yine unutulmaması gereken, bu dönemde de genel ve özel dayanıklılığın olabildiğince top kullanmayı gerektiren planlamalardan oluşması gerektiğidir.

              17- 18 Yaş Dayanıklılık özelliği gelişimi

            Performans dönemine giriş aşamasına gelen bu yaş grubu totalde 1.5 saatlik oyun devamlılığı sürecini dolduracak denli uzun süreli dayanıklılığa, oyun süreci içinde topsuz temel teknikleri ve taktik koşuların gerektirdiği alaktasit ve laktasit aneorob eforları gerçekleştirebilecek submaksimal ve maksimal dayanıklılık yeterliliği düzeyine gelmiş olmaları gerekir.